Palabras clave
riketsjozy
SENLAT
Coxiella burnetii
gorączka Q
epidemiologia
czynniki ryzyka
obraz kliniczny
zapobieganie
Cómo citar
Resumen
Riketsjozy i gorączka Q należą do infekcyjnych chorób odzwierzęcych, rzadko uwzględnianych w diagnostyce różnicowej w codziennej praktyce lekarskiej. Niewłaściwie zebrany wywiad epidemiologiczny oraz stosunkowo mało charakterystyczny obraz kliniczny są przyczyną znacznych trudności diagnostycznych i niedoszacowanej oceny częstości występowania tych zakażeń w populacji. W pracy opisano charakter czynników etiologicznych tych niecodziennych zakażeń, omówiono drogi transmisji wywołujących je patogenów, ekspresję kliniczną oraz zasady postępowania diagnostyczno-terapeutycznego. Publikacja ma charakter przeglądowy, oparty na analizie dostępnej literatury naukowej. Drobnoustroje z rodzaju Rickettsia, dla których wektorami są kleszcze, wywołują u człowieka gorączki plamiste. Gatunki R. slovaca i R. raoultii odpowiadają za zespół objawów chorobowych określanych akronimem SENLAT (scalp eschar and neck lymphadenopathy after tick bite), natomiast R. monacensis wywołuje chorobę podobną do śródziemnomorskiej gorączki plamistej. Do charakterystycznych objawów SENLAT należą: strup w miejscu ukłucia przez kleszcza, limfadenopatia oraz miejscowa utrata włosów. Zakażenie R. helvetica może przebiegać łagodnie z gorączką, bólem głowy oraz bólami mięśni. Choroba może również manifestować się wysypką plamistą, utrzymującym się osłabieniem mięśni, zapaleniem osierdzia lub zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych. Częste objawy zakażenia R. monacensis to gorączka, ból głowy, wysypka oraz strup w miejscu inokulacji. Bakterie należące do rodzaju Rickettsia można zakwalifikować do następujących grup filogenetycznych: rodowej, gorączek plamistych, tyfusu i stosunkowo niedawno wyłonionej grupy przejściowej. Według innego podziału systematycznego, drobnoustroje te można też przyporządkować do następujących kategorii: gorączek plamistych, tyfusu oraz grupy Rickettsia bellii i grupy R. canadensis. Gatunki riketsji z grupy gorączek plamistych, które występują w Polsce, to: R. slovaca, R. raoultii, R. helvetica i R. monacensis. Wektorami dla tych bakterii są m.in. kleszcze Ixodes ricinus i Dermacentor reticulatus. Sugeruje się, że ludzie są przypadkowymi żywicielami riketsji powodujących gorączki plamiste SFG (spotted fever group). Przyjmuje się, że do zakażenia dochodzi w czasie pożywiania się kleszcza krwią pacjenta. Niektóre gatunki riketsji wywołujących SFG przenoszą się w kleszczach transowarialnie i transstadialnie, m.in. R. parkeri w organizmie kleszcza Amblyomma americanum i R. helvetica w ciele I. ricinus. Z tego względu sugeruje się, że kleszcze spełniają także rolę rezerwuaru dla tych mikroorganizmów. Jednakże dodatkowo kleszcz musi być zdolny do podtrzymania infekcji w swoim organizmie. Wiele badań środowiskowych sugeruje, że rezerwuarami riketsji są też niektóre zwierzęta, w tym Cervus nippon yesoensis – podgatunek jelenia wschodniego, sarna europejska, a nawet myszy. Oprócz riketsji przenoszonych przez kleszcze, warto też wspomnieć o innych gatunkach tych drobnoustrojów, wymagających do transmisji odmiennych przenosicieli. Rickettsia prowazekii, wywołująca dur wysypkowy (dur epidemiczny, tyfus plamisty), przenoszona jest przez wesz ludzką (Pediculus humanus), a rezerwuarem drobnoustroju i źródłem zakażenia jest wyłącznie człowiek. Zakażenie następuje w czasie żerowania wszy na skórze lub poprzez przypadkowe wtarcie odchodów wszy w uszkodzoną skórę. Rickettsia typhi, odpowiedzialna za dur endemiczny (dur myszy), jest przenoszona przez pchły, a rezerwuarem mikroorganizmu w środowisku naturalnym są szczury, myszy i koty. Na podstawie Ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi z dnia 5 grudnia 2008 roku (Dz.U. 2008, Nr 234, poz. 1570 z późn. zm.) gorączki plamiste i inne riketsjozy podlegają w naszym kraju prawnemu obowiązkowi rejestracji. Według rocznych meldunków epidemiologicznych Państwowego Zakładu Higieny w Warszawie w 2023 r. zgłoszono 10 przypadków zachorowań, w tym 6 wymagających hospitalizacji (60%), co stanowiło zapadalność na poziomie 0,027 na 100 tys. mieszkańców. Pacjenci pochodzili przeważnie z terenów województwa mazowieckiego.
Referencias
Gillespie J.J., Beier M.S., Rahman M.S. i in.: Plasmids and rickettsial evolution: Insight from Rickettsia felis. PLoS One 2007; 2(3): e266. doi: 10.1371/ journal. pone.0000266.
Merhej V., Raoult D.: Rickettsial evolution in the light of comparative genomics. Biological Reviews 2011; 86: 379–405.
Parola P., Paddock C.D., Socolovschi C. i in.: Update on tick-borne rickettsioses around the world: a geographic approach. Clin Microbiol Rev 2013; 26: 657–702.
Chmielewski T., Podsiadly E., Karbowiak G. i in.: Rickettsia spp. in ticks, Poland. Emerg Infect Dis 2009; 15: 486–488.
Rymaszewska A., Piotrowski M.: Use of DNA sequences for Rickettsia identification in Ixodes ricinus ticks: the first detection of Rickettsia monacensis in Poland. Microbes and Infect 2013; 15(2): 140–146. doi: 10.1016/j.micinf.2012.11.005.
Borawski K., Dunaj J., Czupryna P. i in.: Prevalence of spotted fever group Rickettsia in North-Eastern Poland. Infect Dis (Lond) 2019; 51(11–12): 810–814. doi: 10.1080/23744235.2019.1660800.
Kowalec M., Szewczyk T., Welc-Falęciak R. i in. Rickettsiales occurrence and co-occurrence in Ixodes ricinus ticks in natural and urban areas. Microb Ecol 2019; 77(4): 890–904. doi: 10.1007/s00248-018-1269-y.
Blanton L.S.: The Rickettsioses: a practical update. Infect Dis Clin North Am 2019; 33(1): 213–229. doi: 10.1016/j. idc.2018.10.010.
Fang R., Blanton L.S., Walker D.H.: Rickettsiae as emerging infectious agents. Clin Lab Med 2017; 37(2): 383–400. doi:
1016/j.cll.2017.01.009. 10. Goddard J.: Experimental infection of lone star ticks, Am- blyomma americanum (L.), with Rickettsia parkeri and expo- sure of guinea pigs to the agent. J Med Entomol, 2003; 40(5): 686–689. doi: 10.1603/0022-2585-40.5.686.
Burgdorfer W., Aeschlimann A., Peter O. i in.: Ixodes ricinus: vector of a hitherto undescribed spotted fever group agent in Switzerland. Acta Trop, 1979; 36(4): 357–367.
Sprong H., Wielinga P.R., Fonville M. i in.: Ixodes ricinus ticks are reservoir hosts for Rickettsia helvetica and potentially carry flea-borne Rickettsia species. Parasit Vectors 2009; 291: 41. doi: 10.1186/1756-3305-2-41.
Socolovschi C., Mediannikov O., Raoult D. i in.: The relationship between spotted fever group Rickettsiae and ixodid ticks. Vet Res 2009; 40(2): 34. doi: 10.1051/vetres/2009017.
Inokuma H., Seino N., Suzuki M. i in.: Detection of Rickett- sia helvetica DNA from peripheral blood of sika deer (Cervus nippon yesoensis) in Japan. J Wildl Dis 2008; 44(1): 164–167. doi: 10.7589/0090-3558-44.1.164.
Czarkowski M.P., Wielgosz U.: Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2023 roku. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Zakład Higieny – Państwowy Instytut Badawczy, Zakład Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru, Główny Inspektorat Sanitarny, Departament Przeciwepidemiczny i Ochrony Sanitarnej Granic; 2024. 1–176.
Czarkowski M.P., Wielgosz U.: Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2022 roku. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Zakład Higieny – Państwowy Instytut Badawczy, Zakład Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru, Główny Inspektorat Sanitarny, Departament Przeciwepidemiczny i Ochrony Sanitarnej Granic; 2023. 1–172.
Czarkowski M.P., Staszewska-Jakubik E., Wielgosz U.: Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2021 roku. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Zakład Higieny – Państwowy Instytut Badawczy, Zakład Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru, Główny Inspektorat Sanitarny, Departament Przeciwepidemiczny i Ochrony Sanitarnej Granic; 2022. 1–132.
Mączka I., Roguska U., Tylewska-Wierzbanowska S.: Prevalence of rickettsioses in Poland in 2006–2012. Przegl Epidemiol 2013; 67(4):633–636, 721–723.
Czarkowski M.P., Cielebąk E., Kondej B. i in.: Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2013 roku. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Zakład Higieny, Zakład Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru, Główny Inspektorat Sanitarny, Departament Zapobiegania oraz Zwalczania Zakażeń i Chorób Zakaźnych u Ludzi; 2014. 1–156.
Czarkowski M.P., Cielebąk E., Staszewska-Jakubik E.: Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2014 roku. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Zakład Higieny, Zakład Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru, Główny Inspektorat Sanitarny, Departament Przeciwepidemiczny i Ochrony Sanitarnej Granic; 2015. 1–165.
Czarkowski M.P., Cielebąk E., Staszewska-Jakubik E. i in.: Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2015 roku. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Zakład Higieny, Zakład Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru, Główny Inspektorat Sanitarny, Departament Zapobiegania oraz Zwalczania Zakażeń i Chorób Zakaźnych u Ludzi; 2016. 1–166.
Czarkowski M.P., Cielebąk E., Staszewska-Jakubik E. i in.: Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2016 roku. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Zakład Higieny, Zakład Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru, Główny Inspektorat Sanitarny, Departament Przeciwepidemiczny i Ochrony Sanitarnej Granic; 2017. 131.
Czarkowski M.P., Cielebąk E., Staszewska-Jakubik E. i in.: Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2017 roku. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Zakład Higieny, Zakład Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru, Główny Inspektorat Sanitarny, Departament Za- pobiegania oraz Zwalczania Zakażeń i Chorób Zakaźnych u Ludzi; 2018. 1–168.
Czarkowski M.P., Cielebąk E., Kondej B. i in.: Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2018 roku. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Zakład Higieny, Zakład Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru, Główny Inspektorat Sanitarny, Departament Przeciwepidemiczny i Ochrony Sanitarnej Granic; 2019. 1–168.
Czarkowski M.P., Niewęgłowska A., Szmulik-Misiurek K. i in. Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2019 roku. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Zakład Higieny, Zakład Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru, Główny Inspektorat Sanitarny, Departament Przeciwepidemiczny i Ochrony Sanitarnej Granic; 2020. 1–168.
Czarkowski M.P., Staszewska-Jakubik E., Wielgosz U.: Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2020 roku. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Zakład Higieny – Państwowy Instytut Badawczy, Zakład Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru, Główny Inspektorat Sanitarny, Departament Przeciwepidemiczny i Ochrony Sanitarnej Granic; 2021. 1–168.
Vu Hai V., Almeras L., Socolovschi C. i in.: Monitoring human tick-borne disease risk and tick bite exposure in Europe: available tools and promising future methods. Ticks Tick Borne Dis 2014; 5(6): 607–619. doi: 10.1016/j.ttbdis.2014.07.022.
European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC). Stockholm: Epidemiological situation of rickettsioses in EU/EFTA countries; 2013. 1–52.
Richter J., Fournier P.-E., Petridou J. i in.: Rickettsia felis infection acquired in Europe and documented by polymerase chain reaction. Emerg Infect Dis 2002; 8(2): 207–208. doi: 10.3201/eid0802.010293.
Newton P.N., Fournier P.-E., Tappe D. i in.: Renewed risk for epidemic typhus related to war and massive population displacement, Ukraine. Emerg Infect Dis 2022; 28(10): 2125–2126. doi: 10.3201/eid2810.220776.
Parola P.: Rickettsioses in sub-Saharan Africa. Ann N Y Acad Sci 2006; 1078: 42–47. doi: 10.1196/annals.1374.005.
Stańczak J., Biernat B., Matyjasek A. i in.: Kampinos National Park: a risk area for spotted fever group rickettsioses, central Poland? Exp Appl Acarol 2016; 70(3): 395–410.
Rudolf I., Venclíková K., Blažejová H. i in.: First report of Ric- kettsia raoultii and Rickettsia helvetica in Dermacentor reticulatus ticks from the Czech Republic. Ticks Tick Borne Dis 2016; 7(6): 1222–1224. doi: 10.1016/j.ttbdis.2016.07.011.
Stańczak J., Biernat B., Racewicz M. i in.: Prevalence of different Rickettsia spp. in Ixodes ricinus and Dermacentor reticulatus ticks (Acari: Ixodidae) in north-eastern Poland. Ticks Tick Borne Dis 2018; 9(2): 427–734. doi: 10.1016/j.ttb- dis.2017.12.010.
Gajda E., Hildebrand J., Sprong H. i in.: Spotted fever rickettsiae in wild-living rodents from south-western Poland. Parasit Vectors 2017; 10(1): 413. doi: 10.1186/s13071-017- 2356-5.
Honig V., Carolan H.E., Vavruskova Z. i in.: Broad-range survey of vector-borne pathogens and tick host identification of Ixodes ricinus from Southern Czech Republic. FEMS Microbiol Ecol 2017; 93(11): fix129. doi: 10.1093/femsec/ fix129.
Špitalská E., Boldisova E., Stefanidesova K. i in.: Pathogenic microorganisms in ticks removed from Slovakian residents over the years 2008–2018. Ticks Tick Borne Dis 2021; 12(2): 101626. doi: 10.1016/j.ttbdis.2020.101626.
Minichová L., Hamšíková Z., Mahríková L. i in.: Molecular evidence of Rickettsia spp. in ixodid ticks and rodents in su- burban, natural and rural habitats in Slovakia. Parasit Vectors, 2017; 10(1): 158. doi: 10.1186/s13071-017-2094-8. Review of Medical Practice, 2025; Vol. XXXI, No. 272
Wölfel S., Speck S., Essbauer S. i in.: High seroprevalence for indigenous spotted fever group rickettsiae in forestry workers from the federal state of Brandenburg, Eastern Germany. Ticks Tick Borne Dis 2017; 8(1): 132–138. doi: 10.1016/ j.ttbdis.2016.10.009.
Obiegała A., Król N., Oltersdorf C. i in.: The enzootic life-cycle of Borrelia burgdorferi (sensu lato) and tick-borne rickettsiae: an epidemiological study on wild-living small mammals and their ticks from Saxony, Germany. Parasit Vectors 2017; 10(1): 115. doi: 10.1186/s13071-017-2053-4.
Mardosaitė-Busaitienė D., Radzijevskaja J., Balčiauskas L. i in.: First detection of Rickettsia helvetica in small mammals in Lithuania. New Microbes New Infect 2018; 22: 19–23. doi: 10.1016/j.nmni.2017.12.012.
Lakos A.: Tick-borne lymphadenopathy – a new rickettsial disease? Lancet 1997; 350(9083): 1006. doi: 10.1016/ S0140-6736(05)64072-X.
Raoult D., Berbis P., Roux V. i in.: A new tick-transmitted disease due to Rickettsia slovaca. Lancet 1997; 350(9071): 112–113. doi: 10.1016/S0140-6736(05)61814-4.
Ibarra V., Oteo J.A., Portillo A. i in.: Rickettsia slovaca infection: DEBONEL /TIBOLA. Ann N Y Acad Sci 2006; 1078: 206–214. doi: 10.1196/annals.1374.040.
Mediannikov O., Matsumoto K., Samoylenko I. i in.: Rickettsia raoultii sp. nov., a spotted fever group rickettsia associated with Dermacentor ticks in Europe and Russia. Int J Syst Evol Microbiol 2008; 58(Pt 7): 1635–1639. doi: 10.1099/ ijs.0.64952-0.
Angelakis E., Pulcini C., Waton J. i in.: Scalp eschar and neck lymphadenopathy caused by Bartonella henselae after tick bite. Clin Infect Dis 2010; 50(40): 549–551. doi: 10.1086/650172.
Dubourg G., Socolovschi C., Del Giudice P. i in.: Scalp eschar and neck lymphadenopathy after tick bite: An emerging syn- drome with multiple causes. Eur J Clin Microbiol Infect Dis 2014; 33(8): 1449–1456. doi: 10.1007/s10096-014-2090-2.
Cascio A., Torina A., Valenzise M. i in.: Scalp eschar and neck lymphadenopathy caused by Rickettsia massiliae. Emerg Infect Dis 2013;19(5): 836-837. doi: 10.3201/ eid1905.121169.
Hocquart M., Drouet H., Levet P. i in.: Cellulitis of the face associated with SENLAT caused by Rickettsia slovaca detec- ted by qPCR on scalp eschar swab sample: An unusual case report and review of literature. Ticks Tick Borne Dis 2019; 10(5): 1142–1145. doi: 10.1016/j.ttbdis.2019.06.010.
Fournier P.-E., Allombert C., Supputamongkol Y. i in.: Aneruptive fever associated with antibodies to Rickettsia helvetica in Europe and Thailand. J Clin Microbiol 2004; 42(2): 816–818. doi: 10.1128/JCM.42.2.816-818.2004.
Nilsson K.: Septicaemia with Rickettsia helvetica in a patient with acute febrile illness, rash and myasthenia. J Infect 2009; 58(1): 79–82. doi: 10.1016/j.jinf.2008.06.005.
Nilsson K., Lindquist O., Påhlson C.: Association of Rickettsia helvetica with chronic perimyocarditis in sudden cardiac death. Lancet 1999; 354(9185): 1169–1173. doi: 10.1016/S0140-6736(99)04093-3.
Fournier P.E., Grunnenberger F., Jaulhac B. i in.: Evidence of Rickettsia helvetica infection in humans, eastern France. Emerg Infect Dis 2000; 6(4): 389–392. doi: 10.3201/eid0604.000412.
Nilsson K., Elfving K., Pahlson C.: Rickettsia helvetica in patient with meningitis, Sweden, 2006. Emerg Infect Dis 2010; 16(3):490–492. doi: 10.3201eid1603.090184.
Chmielewski T., Kuśmierczyk M., Fiecek B. i in.: Tick-borne pathogens Bartonella spp., Borrelia burgdorferi sensu lato, Coxiella burnetii and Rickettsia spp. may trigger endocarditis. Adv Clin Exp Med 2019; 28(7): 937–943. doi: 10.17219/acem/94159.
Buczek W., Koman-Iżko A., Buczek A.M. i in.: Spotted fever group rickettsiae transmitted by Dermacentor ticks and determinants of their spread in Europe. Ann Agric Environ Med 2020; 27(4): 505–511. doi: 10.26444/aaem/120602.
Jado I., Oteo J.A., Aldámiz M. i in.: Rickettsia monacensis and human disease, Spain. Emerg Infect Dis 2007; 13(9): 1405–1407. doi: 10.3201./eid1309.060186.
Madeddu G., Mancini F., Caddeo A. i in.: Rickettsia monacensis as cause of Mediterranean spotted fever – like illness, Italy. Emerg Infect Dis 2012; 18(4): 702–704. doi: 10.3201/ eid1804.111583.
Kim Y.-S., Choi Y.-J., Lee K.-M. i in.: First isolation of Rickettsia monacensis from a patient in South Korea. Microbiol Immunol 2017; 61(7): 258–263. doi: 10.1111/1348-0421.12496.
Abdad M.Y., Abdallah R.A., Fournier P.-E. i in.: A concise review of the epidemiology and diagnostics of rickettsioses: Rickettsia and Orientia spp. J Clin Microbiol 2018; 56(8): e01728–17. doi: 10.1128/JCM.01728-17.
Choi Y.-J., Lee S.-H., Park K.-H. i in.: Evaluation of PCR-ba- sed assay for diagnosis of spotted fever group rickettsiosis in human serum samples. Clin Diagn Lab Immunol 2005; 12(6): 759–763. doi: 10.1128/CDLI.12.6.759-763.2005.
Paris D.H., Dumler J.S.: State of the art of diagnosis of rickettsial diseases: the use of blood specimens for diagnosis of scrub typhus, spotted fever group rickettsiosis, and murine typhus. Curr Opin Infect Dis 2016; 29(5): 433–439. doi: 10.1097/QCO.0000000000000298.
Robinson M.T., Satjanadumrong J., Hughes T. i in.: Diagnosis of spotted fever group Rickettsia infections: the Asian perspective. Epidemiol Infect 2019; 147: e286. doi: 10.1017/ S0950268819001390.
Brouqui P., Bacellar F., Baranton G. i in.: Guidelines for the diagnosis of tick-borne bacterial diseases in Europe. Clin Microbiol Infect 2004; 10(12): 1108–1132. doi: 10.1111/j. 1469-0691.2004.01019.x.
Vayssier-Taussat M., Moutailler S., Michelet L. i in.: Next generation sequencing uncovers unexpected bacterial pathogens in ticks in western Europe. PLoS ONE 2013; 8(11): e81439. doi: 10.1371/journal.pone.0081439.
Yssouf A., Almeras L., Berenger J.-M. i in.: Identification of tick species and disseminate pathogen using hemolymph by MALDI-TOF MS. Ticks Tick Borne Dis 2015; 6(5): 579–586. doi: 10.1016/j.ttbdis.2015.04.013.
Hechemy K.E., Raoult D., Fox J. i in.: Cross-reaction of immune sera from patients with rickettsial diseases. J Med Microbiol 1989; 29(3): 199–202. doi: 10.1099/00222615-29-3- 199.
Bechah Y., Socolovschi C., Raoult D.: Identification of rickettsial infections by using cutaneous swab specimens and PCR. Emerg Infect Dis 2011; 17(1): 83–86. doi: 10.3201/eid1701.100854.
Whitman T.J., Richards A.L., Paddock C.D. i in.: Rickettsia parkeri infection after tick bite, Virginia. Emerg Infect Dis 2007; 13(12): 334–336. doi: 10.3201/eid1302.061295.
Kelly P.J., Raoult D., Mason P.R.: Isolation of spotted fever group rickettsias from triturated ticks using a modification of the centrifugation-shell vial technique. Trans R Soc Trop Med Hyg 1991; 85(3): 397–398. doi: 10.1016/0035-9203(91)90303-g.
Marrero M., Raoult D.: Centrifugation-shell vial technique for rapid detection of Mediterranean spotted fever rickettsia in blood culture. Am J Trop Med Hyg 1989; 40(2): 197–199. doi: 10.4269/ajtmh.1989.40.197.
Gouriet F., Fenollar F., Patrice J.-Y. i in.: Use of shell-vial cell culture assay for isolation of bacteria from clinical specimens: 13 years of experience. J Clin Microbiol 2005; 43(10): 4993–5002. doi: 10.1128/JCM.43.10.4993-5002.2005.
Tomasiewicz K.: Recommendations for the management of rickettsioses. Przegl Epidemiol 2015; 69(2): 299–302, 411– 414.
Biggs H.M., Behravesh C.B., Bradley K.K. i in.: Diagnosis and management of tickborne rickettsial diseases: rocky mountain spotted fever and other spotted fever group rickettsioses, ehrlichioses, and anaplasmosis – United States. MMWR Recomm Rep 2016; 65(2): 1–44. doi: 10.15585/mmwr.rr6502a1.
Holman R.C., Paddock C.D., Curns A.T. i in.: Analysis of risk factors for fatal Rocky Mountain spotted fever: evidence for superiority of tetracyclines for therapy. J Infect Dis 2001; 184(11): 1437–1444. doi: 10.1086/324372.
Regan J.J., Traeger M.S., Humpherys D. i in.: Risk factors for fatal outcome from Rocky Mountain spotted fever in a highly endemic area – Arizona, 2002–2011. Clin Infect Dis 2015; 60(11): 1659–1666. doi: 10.1093/cid/civ116.
Ibarra V., Blanco J.R., Portillo A. i in.: Effect of antibiotic treatment in patients with DEBONEL/TIBOLA. Ann N Y Acad Sci 2005; 1063: 257–258. doi: 10.1196/annals.1355.040.
Lochary M.E., Lockhart P.B., Williams Jr W.T.: Doxycycline and staining of permanent teeth. Pediatr Infect Dis J 1998; 17(5): 429–431. doi: 10.1097/ 00006454-199805000-00019.
Todd S.R., Dahlgren F.S., Traeger M.S. i in.: No visible dental staining in children treated with doxycycline for suspec- ted Rocky Mountain spotted fever. J Pediatr 2015; 166(5): 1246–1251. doi: 10.1016/j.jpeds2015.02.015.
Tozer S.J., Lambert S.B., Strong C.L. i in.: Potential animal and environmental sources of Q fever infection for humans in Queensland. Zoonoses Public Health 2014; 61(2): 105–112. doi: 10.1111/zph.12051.
Tokarevich N.K., Panferova Y.A., Freylikhman O.A. i in.: Coxiella burnetii in ticks and wild birds. Ticks Tick Borne Dis 2019; 10(2): 377–385. doi: 10.1016/ j.ttbdis. 2018.11.020.
Lyytikäinen O., Ziese T., Schwartländer B. i in.: An outbreak of sheep-associated Q fever in a rural community in Germany. Eur J Epidemiol 1998; 14(2): 193–199. doi: 10.1023/A:1007452503863.
Schimmer B., ter Schegget R., Wegdam M. i in.: The use of a geographic information system to identify a dairy goat farm as the most likely source of an urban Q-fever outbreak. BMC Infect Dis 2010; 10: 69. doi: 10.1186/1471-2334-10-69.
Wallensten A., Moore P., Webster. H. i in.: Q fever outbreak in Cheltenham, United Kingdom, in 2007 and the use of dispersion modelling to investigate the possibility of airborne spread. Euro Surveill 2010; 15(12): 19521. doi: 10.2807/ese.15.12.19521-en.
Koehler L.M., Kloppert B., Hamann H.-P. i in.: Comprehensive literature review of the sources of infection and transmission routes of Coxiella burnetii, with particular regard to the criteria of “evidence-based medicine”. Comp Immunol Microbiol Infect Dis 2019; 64: 67–72. doi: 10.1016/j.cimid.2019.02.004.
Tan T., Heller J., Firestone S. i in.: A systematic review of global Q fever outbreaks. One Health 2023; 18: 100667. doi: 10.1016/j.onehlt.2023.100667.
Körner S., Makert G.R., Ulbert S. i in.: The trevalence of Coxiella burnetii in hard ticks in Europe and their role in Q fever transmission revisited – a systematic review. Front Vet Sci 2021; 8: 655715. doi: 10.3389/fvets.2021.655715.
Derrick E.H.: “Q” Fever, a new fever entity: clinical features, diagnosis and laboratory investigation. Rev Infect Dis 1983; 5(4): 790–800. doi: 10.1093/clinids/5.4.790.
Sprong H., Tijsse-Klasen E., Langelaar M. i in.: Prevalence of Coxiella burnetii in ticks after a large outbreak of Q fever. Zoonoses Public Health 2012; 59(1): 69–75. doi: 10.1111/j.1863-2378.2011.01421.x.
Nett R.J., Book E., Anderson A.D.: Q Fever with unusual exposure history: a classic presentation of a commonly misdiagnosed disease. Case Rep Infect Dis 2012; 2012: 916142. doi: 10.1155/2012/916142.
Knap J.P.: Gorączka Q w Polsce – pomijane zagrożenie. Med Og,2009; 15(2): 202–217.
Bielawska-Drózd A., Cieślik P., Mirski T. i in.: Q fever – selected issues. Ann Agric Environ Med 2013; 20(2): 222–232.
Karagiannis I., Morroy G, Rietveld A. i in.: A Q fever outbreak in the Netherlands: A preliminary report. Euro Surveill 2007; 12(8): E070809.2. doi: 10.2807/esw.12.32.03247-en.
Schimmer B., Morroy G., Dijkstra F. i in.: Large ongoing Q fever outbreak in the south of The Netherlands, 2008. Euro Surveill 2008; 13(31): 18939. doi:10.2807/ese.13.31. 18939-en.
Delsing C.E., Kullberg B.J., Bleeker-Rovers C.P.: Q fever in the Netherlands from 2007 to 2010. Neth J Med 2010; 68(12): 382–387.
Surveillance Atlas of Infectious Diseases.: Dataset provided by European Centre for Disease Prevention and Con- trol (ECDC), Stockholm, 2025. Based on data provided by WHO and Ministries of Health from the affected countries 2025. https://atlas.ecdc.europa.eu/public/index.aspx (dostęp: 4.03.2025).
Maurin M., Raoult D.: Q Fever. Clin Microbiol Rev 1999; 12(4): 518–553. doi: 10.1128/CMR.12.4.518.
Alende-Castro V., Macía-Rodríguez C., Novo-Veleiro I. i in.: Q fever in Spain: Description of a new series, and systematic review. PLoS Negl Trop Dis 2018; 12(3): e0006338. doi: 10.1371/journal.pntd.0006338.
Limonard G.J.M., Nabuurs-Franssen M.H., Weers-Pothoff G. i in.: One-year follow-up of patients of the ongoing Dutch Q fever outbreak: clinical, serological and echocardiographic findings. Infection 2010; 38(6): 471–477. doi: 10.1007/ s15010-010-0052-x.
Wielders C.C.H., Wuister A.M.H., de Visser V.L. i in.: Charac- teristics of hospitalized acute Q fever patients during a large epidemic, the Netherlands. PloS One 2014; 9(3): e91764. doi: 10.1371/journal.pone.0091764.
Chmielewski T., Tylewska-Wierzbanowska S.: Q fever outbreaks in Poland during 2005–2011. Med Sci Monit 2013; 19: 1073–1079. doi: 10.12659/MSM.889947.
van Roeden S.E., Wever P.C., Kampschreur L.M. i in.: Chronic Q fever-related complications and mortality: data from a nationwide cohort. Clin Microbiol Infect 2019; 25(11): 1390–1398. doi: 10.1016/j.cmi.2018.11.023.
Sachs N., Atiya-Nasagi Y., Beth-Din A. i in.: Chronic Q fever infections in Israeli children: A 25-year nationwide study. Pediatr Infect Dis J 2018; 37(3): 212–217. doi: 10.1097/ INF.0000000000001790.
Wegdam-Blans M.C.A., Kampschreur L.M., Delsing C.E. i in.: Chronic Q fever: review of the literature and a proposal of new diagnostic criteria. J Infect 2012; 64(3): 247–259. doi: 10.1016/j.jinf.2011.12.014.
Anderson A., Bijlmer H., Fournier P. i in.: Diagnosis and ma- nagement of Q fever – United States, 2013: recommendations from CDC and the Q Fever Working Group. MMWR Recomm Rep 2013; 62(RR–03): 1–30.
Wegdam-Blans M.C.A., Nabuurs-Franssen M.N., Horrevorts A.M. i in.: Laboratory diagnosis of acute Q fever [Dutch]. Ned Tijdschr Geneeskd 2010; 154: A2388.
Raven C.F.H., Hautvast J.L.A., Herremans T. i in.: Solitary IgM phase II response has a limited predictive value in the diagnosis of acute Q fever. Epidemiol Infect 2012; 140(11): 1950–1954. doi: 10.1017/S0950268812000118.
Eldin C., Mélenotte C., Mediannikov O. i in.: From Q fever to Coxiella burnetii infection: a paradigm change. Clin Microbiol Rev 2017; 30(1): 115–190. doi: 10.1128/CMR.00045-16.
Wegdam-Blans M.C.A., Wielders C.C.H., Meekelenkamp J. i in.: Evaluation of commonly used serological tests for detection of Coxiella burnetii antibodies in well-defined acute and follow-up sera. Clin Vaccine Immunol 2012; 19(7): 1110– 1115. doi: 10.1128/CVI.05581-11.
Malou N., Renvoise A., Nappez C. i in.: Immuno-PCR for the early serological diagnosis of acute infectious diseases: the Q fever paradigm. Eur J Clin Microbiol Infect Dis 2012; 31(8): 1951–1960. doi: 10.1007/s10096-011-1526-1.
The 2023 Duke-International Society for Cardiovascular In- fectious Diseases Criteria for Infective Endocarditis: updating the modified Duke Criteria. Clin Infect Dis 2023; 77(4): 518–526. doi: 10.1093/cid/ciad271.
Redden P., Parker K., Henderson S. i in.: Q Fever – immune responses and novel vaccine strategies. Future Microbiol 2023; 18: 1185–1196. doi: 10.2217/fmb-2023-0117.4
Q fever. In: The Australian Immunisation Handbook. Au- stralian Government Department of Health and Aged Care, Canberra, 2024. https://immunisationhandbook.health.gov. au/contents/vaccine-preventable-diseases/q-fever (dostęp: 4.03.2025).
Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución-NoComercial-CompartirIgual 4.0.
Derechos de autor 2025 Review of Medical Practice