Słowa kluczowe
borelioza
kleszczowe zapalenie mózgu
epidemiologia
objawy kliniczne
diagnostyka
profilaktyka
leczenie
Jak cytować
Abstrakt
Choroby przenoszone przez kleszcze stanowią niezwykle istotny i stale nasilający się problem zdrowotny w Polsce i Europie. Celem pracy jest omówienie najczęściej występujących zakażeń wywoływanych przez Borrelia burgdorferi s.l. oraz wirusy kleszczowego zapalenia mózgu, które są najczęściej notowanymi chorobami odkleszczowymi człowieka w krajach europejskich. Analizie poddane zostały informacje dotyczące charakteru czynnika etiologicznego, objawów klinicznych, metod rozpoznawania, leczenia oraz epidemiologii wspomnianych chorób, zebrane na podstawie aktualnych publikacji medycznych dostępnych w bazach prac naukowych. Praca obrazuje skalę problemu, a także zwraca uwagę na właściwą profilaktykę i odpowiednio dobraną diagnostykę pacjentów z objawami chorobowymi zakażeń infekcyjnych.
Bibliografia
NowakChmura M., Siuda K.: Ticks of Poland. Review of contemporary issues and latest research. Ann Parasitol 2012; 58(3): 125–155.
Kmieciak W., Ciszewski M., Szewczyk E.M.: Choroby odkleszczowe w Polsce – występowanie i trudności diagnostyczne. Medycyna Pracy 2016; 67(1): 73–87.
Barbour A.G., Benach J.L.: Discovery of the Lyme disease agent. mBio 2019; 10(5). doi: 10.1128/mBio.0216619.
Kean W.F.: The musculoskeletal abnormalities of the Simi- laun Iceman (“ÖTZI”): Clues to chronic pain and possible treatments. Inflammopharmacology 2013; 21(1): 11–20. doi: 10.1007/s1078701201535.
EstradaPeña A., Cutler S., Potkonjak A. i in.: An updated metaanalysis of the distribution and prevalence of Borrelia burgdorferi s.l. in ticks in Europe. Int J Health Geogr 2018; 17: 41. doi: 10.1186/s1294201801637.
Margos G., Vollmer S.A., Ogden N.H. i in.: Population genetics, taxonomy, phylogeny and evolution of Borrelia burg- dorferi sensu lato. Infect Genet Evol 2011; 11(7): 1545–1563. doi: 10.1016/j.meegid.2011.07.022.
Rudenko N., Golovchenko M., Ruzek D. i in.: Molecular detection of Borrelia bissettii DNA in serum samples from patients in the Czech Republic with suspected borreliosis. FEMS Microbiol Lett 2009; 292(2): 274–281. doi: 10.1111/j. 15746968.2009.01498.x.
Stanek G., Reiter M.: The expanding Lyme Borrelia complex – clinical significance of genomic species? Clin Microbiol Infect 2011; 17(4):487–493. doi: 10.1111/j. 14690691.2011.03492.x.
Da Franca I., Santos L., Mesquita T. i in.: Lyme borreliosis in Portugal caused by Borrelia lusitaniae? Clinical report on the first patient with a positive skin isolate. Wien Klin Wochenschr 2005; 117(11–12): 429–432. doi: 10.1007/s00508005 0386z.
Fingerle V., SchulteSpechtel U.C., RuzicSabljic E. i in.: Epidemiological aspects and molecular characterization of Borrelia burgdorferi s.l. from southern Germany with special respect to the new species Borrelia spielmanii sp. Nov. Int J Med Microbiol 2008; 298(3–4): 279–290. doi: 10.1016/j. ijmm.2007.05.002.
Pakanen V.M., Sormunen J.J., Sippola E. i in.: Questing abundance of adult taiga ticks Ixodes persulcatus and their Borrelia prevalence at the northwestern part of their distribution. Parasit Vectors 2020; 13: 384. doi: 10.1186/s13071 02004259z.
Wilson K.D., Elston D.M.: What’s eating you? Ixodes tick and related diseases, part 1: life cycle, local reactions, and lyme disease. Cutis 2018; 101(3): 187–190.
Patrican L.A.: Absence of Lyme disease spirochetes in larval progeny of naturally infected Ixodes scapularis (Acari:Ixodi- dae) fed on dogs. J Med Entomol 1997; 34(1): 52–55. doi: 10.1093/jmedent/34.1.52.
Craine N.G., Nuttall P.A., Marriott A.C. i in.: Role of grey squirrels and pheasants in the transmission of Borrelia burgdorferi sensu lato, the Lyme disease spirochaete, in the U.K. Folia Parasitologica (Praha) 1997; 44(2): 155–160.
Hofmeester T., Coipan E.C., van Wieren S.E. i in.: Few vertebrate species dominate the Borrelia burgdorferi s.l. Life cycle. Environ Res Lett 2016; 11(4): 043001. doi: 10.1088/1748 9326/11/4/043001.
Majerová K., Honig V., Houda M. i in.: Hedgehogs, squirrels, and blackbirds as sentinel hosts for active surveillance of Borrelia miyamotoi and Borrelia burgdorferi complex in urban and rural environments. Microorganisms 2020; 8(12): 1908. doi: 10.3390/microorganisms 8121908.
Obiegała, A., Król N., Oltersdorf C. i in.: The enzootic lifecycle of Borrelia burgdorferi (sensu lato) and tickborne rickettsiae: an epidemiological study on wildliving small mammals and their ticks from Saxony, Germany. Parasit Vectors 2017; 10: 115. doi: 10.1186/s1307101720534.
Mysterud A., Heylen D.J.A., Matthysen E. i in.: Lyme neuroborreliosis and bird populations in northern Europe. Proc Biol Sci 2019; 286(1903): 20190759. doi: 10.1098/ rspb.2019.0759.
Díaz P., Remesar S., Venzal J.M. i in.: Occurrence of Borrelia and Borreliella species in Ixodes ricinus collected from roe deer in northwestern Spain. Med Vet Entomol 2019; 33(3): 427–430. doi: 10.1111/mve.12364.
Hofmeester T.R., Krawczyk A., Docters van Leeuwen A. i in.: Role of mustelids in the lifecycle of ixodid ticks and transmission cycles of four tickborne pathogens. Parasit Vectors 2018; 11(600): 1–13. doi: 10.1186/s1307101831268.
MendozaRoldan J A., Colella V., Lia R.P. i in.: Borrelia burgdorferi (sensu lato) in ectoparasites and reptiles in southern Italy. Parasites & Vectors 2019; 12(1): 35. doi: 10.1186/ s13071-019-3286-1.
Tilly K., Rosa P.A., Stewart P.E.: Biology of infection with Borrelia burgdorferi. Infect Dis Clin North Am 2008; 22(2): 217–234. doi: 10.1016/j.idc.2007.12.013.
Eisen L.: Pathogen transmission in relation to duration of attachment by Ixodes scapularis ticks. Ticks Tick Borne Dis 2018; 9(3): 535–542. doi: 10.1016/j.ttbdis.2018.01.002.
Cull B., Pietzsch M.E., Gillingham E.L. i in.: Seasonality and anatomical location of human tick bites in the United Kingdom. Zoonoses Public Health 2020; 67(2): 112–121. doi: 10.1111/zph.12659.
Littman M.P., Gerber B., Goldstein R.E. i in.: ACVIM consensus update on Lyme borreliosis in dogs and cats. J Vet Intern Med 2018; 32(3): 887–903. doi: 10.1111/jvim.15085.
Mead P.: Epidemiology of Lyme disease. Infect Dis Clin North Am, 2022; 36(3):495521. doi: 10.1016/j.idc.2022.03.004.
Vu Hai V., Almeras L., Socolovschi C. i in.: Monitoring human tickborne disease risk and tick bite exposure in Europe: available tools and promising future methods. Ticks Tick Borne Dis 2014; 5(6):607–619. doi: 10.1016/j.ttbdis.2014.07.022.
Semenza J.C.; Suk J.E.: Vectorborne diseases and climate change: A European perspective. FEMS Microbiol Lett 2018; 365(2): fnx244. doi: 10.1093/femsle/fnx244.
Jaenson T.G., Jaenson D.G.E., Eisen L. i in.: Changes in the geographical distribution and abundance of the tick Ixodes ricinus during the past 30 years in Sweden. Parasit Vectors 2012; 5: 8. doi: 10.1186/1756330558.
Czarkowski M.P., Wielgosz U.: Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2023 roku. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Zakład Higieny – Państwowy Instytut Badawczy, Zakład Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru, Główny Inspektorat Sanitarny, Departament Przeciwepidemiczny i Ochrony Sanitarnej Granic; 2024. 1–176.
Vandekerckhove O., Buck E.D., Wijngaerden E.V.: Lyme disease in Western Europe: an emerging problem? A systematic review. Acta Clin Belg 2021; 76(3): 244–252. doi: 10.1080/17843286.2019.1694293.
Enkelmann J., Bohmer M., Patrierle V. i in.: Incidence of noti- fied Lyme borreliosis in Germany, 20132017. Sci Rep 2018; 8(1): 14976. doi: 10.1038/s41598018331360.
Septfons A., Goronflot T., Jaulhac B.: Epidemiology of Lyme borreliosis through two surveillance systems: the national Sentinelles GP network and the national hospital discharge database, France, 2005 to 2016. Euro Surveill 2019; 24(11): 1800134. doi: 10.2807/15607917.ES.2019.24.11.1800134.
Cairns V., Wallenhorst C., Rietbrock S. i in.: Incidence of Lyme disease in the UK: a populationbased cohort study. BMJ 2019; 9(7): e025916. doi: 10.1136/bmjopen2018025916.
Vigfusson H.B., Hardarson H.S., Ludviksson B.R.: Lyme disease in Iceland – epidemiology from 2011 to 2015 [Icelandic]. Laeknabladid 2019; 105(2): 63–70. doi: 10.17992/ lbl.2019.02.215.
Stanek G., Strle F.: Lyme Disease – European perspective. Infect Dis Clin North Am 2008; 22(2): 327–339. doi: 10.1016/j.idc.2008.01.001.
Stanek G., Wormser G.P., Gray J. i in.: Lyme borreliosis. Lancet 2012; 379: 461–473. doi: 10.1016/S01406736 (11)601037.
National Guideline Centre (UK): Lyme disease: diagnosis and management. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Londyn: Clinical Guidelines nr 95; 2018. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK542111/ (dostęp: 26.02.2025).
Murray T.S., Shapiro E.D.: Lyme Disease. Clin Lab Med, 2010; 30(1): 311–328. doi: 10.1016 /j.cll.2010.01.003.
Cardenasde la Garza J.A., De la CruzValadez E., Ocam- poCandiani J. i in.: Clinical spectrum of Lyme disease. Eur J Clin Microbiol Infect Dis 2019; 38(2): 201–208. doi: 10.1007/s1009601834171.
Arvikar S.L., Steere A.C.: Diagnosis and treatment of Lyme arthritis, Infect Dis Clin North Am 2015; 29(2): 269–280. doi: 10.1016/j.idc. 2015.02.004.
Maraspin V., Klevisar M.N., RuzicSabljic E. i in.: Borrelial lymphocytoma in adult patients. Clin Infect Dis 2016; 63(7): 914–921. doi: 10.1093/cid/ciw417.
GarciaMonco J.C., Benach J.L.: Lyme neuroborreliosis: clinical outcomes, controversy, pathogenesis, and polymicrobial infections. Ann Neurol 2019; 85(1): 21–31. doi: 10.1002/ ana.25389.
Cooper L., BranaganHarris M., Tuson R. i in.: Lyme disease and Bell’s palsy: An epidemiological study of diagnosis and risk in England. Br J Gen Pract 2017; 67(658): e329–e335. doi: 10.3399/bjgp17X690497.
Ryberg B.: Bannwarth’s syndrome (lymphocytic meningoradiculitis) in Sweden. Yale J Biol Med 1984; 57(4): 499–503.
Träisk F., Lindquist L.: Optic nerve involvement in Lyme disease. Curr Opin Ophthalmol 2012; 23(6): 485–490. doi: 10.1097/ICU.0b013e328358b1eb.
Gade A., Matin T., Rubenstein R. i in.: Acrodermatitis Chronica Atrophicans, 2021; StatPearls. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK563289/ (dostęp: 17.02.2025).
Weiss T., Zhu P., White H. i in.: Latent Lyme disease resulting in chronic arthritis and early career termination in a United States army officer. Mil Med 2019; 184(7–8): e368–e370. doi: 10.1093/milmed/usz026.
Miklossy J.: Chronic or late Lyme neuroborreliosis: analysis of evidence compared to chronic or late neurosyphilis. Open Neurol J 2012; 6: 146–157. doi: 10.2174/ 1874205X 01206010146.
Rebman A.W., Aucott J.N.: Posttreatment Lyme disease as a model for persistent symptoms in Lyme disease. Front Med 2020; 7: 57. doi: 10.3389/fmed.2020.00057.
Smoleńska Z., Matyjasek A., Zdrojewski Z.: Borelioza – najnowsze rekomendacje w diagnostyce i leczeniu. Forum Reumatol 2016; 2(2): 58–64.
Semen P., Petersen J., Hinckley A.: Updated CDC recommendation for serologic diagnosis of Lyme disease. MMWR, 2019; 68(32): 703. doi: 10.15585/ mmwr.mm6832a4.
TalagrandReboul E., Raffetin A., Zachary P. i in.: Immunoserological diagnosis of human borrelioses: current knowledge and perspectives. Front Cell Infect Microbiol 2020; 10: 241. doi: 10.3389/fcimb.2020.00241.
De Martino S.J., Sordet Ch., Piemont Y. i in.: Enhanced culture of Borrelia garinii and Borrelia afzelii strains on a solid BSKbased medium in anaerobic conditions. Res Microbiol 2006; 157(8): 726–729. doi: 10.1016/j.resmic.2006.05.002.
Veinović G., RuzicSabljic E., Strle F. i in.: Comparison of growth of Borrelia afzelii, Borrelia garinii, and Borrelia burgdorferi sensu stricto at five different temperatures. PloS One 2016; 11(6): e0157706. doi: 10.1371/journal.pone.0157706.
Pancewicz S.A., Garlicki A.M., MoniuszkoMalinowska A. i in.: Diagnostyka i leczenie chorób przenoszonych przez kleszcze. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych. Przegl Epidemiol 2015; 69: 421428.
Poland G.A., Jacobson R.M.: The prevention of Lyme disease with vaccine. Vaccine 2001; 19(17–19): 2303–2308. doi: 10.1016/s0264410x(00)00520x.
KallioKokko H., Uzcategui N., Vapalahti O. i in.: Viral zoonoses in Europe. FEMS Microbiol Rev 2005; 29(5): 1051–1077. doi: 10.1016/j.femsre.2005.04.012.
Wengler G., Wengler G., Gross H.J.: Studies on virusspecific nucleic acids synthesized in vertebrate and mosquito cells infected with flaviviruses. Virology 1978; 89(2): 423–437. doi: 10.1016/00426822(78)90185x.
Ecker M., Allison S.L., Meixner T. i in.: Sequence analysis and genetic classification of tickborne encephalitis viruses from Europe and Asia. J Gen Virol 1999; 80: 179–185. doi: 10.1099/00221317801179.
Heinz F.X.: Molecular aspects of TBE virus research. Vaccine 2003; 21(1): 3–10. doi: 10.1016/s0264410x (02)008204.
Siński E., WelcFalęciak R.: Ryzyko zakażeń przenoszonych przez kleszcze w ekosystemach leśnych Polski. Zarządzanie Ochroną Przyrody w Lasach 2012; 6: 96–111.
Lindquist L., Vapalahti O.: Tickborne encephalitis. Lancet 2008; 371(9627): 1861–1871. doi: 10.1016/S0140 6736(08)608004.
Offerdahl D.K., Clancy, N.G., Bloom M.E.: Stability of a tickborne Flavivirus in milk. Front. Bioeng Biotechnol 2016; 4(40): 1–6. doi: 10.3389/fbioe.2016.00040.
AvšičZupanc T., Poljak M., Maticic M.: Laboratory acquired tickborne meningoencephalitis: characterization of virus strains. Clin Diagn Virol 1995; 4: 51–59. doi: 10.1016/0928 0197 (94)00062y.
Fiecek B., Matławska M., Gołąb E. i in.: Risk of transmission of tickborne diseases by blood transfusion. Postępy Mikrobiol 2020; 59 (2): 129–137. doi: 10.21307/PM2020.59.2.010.
Siuda K.: Kleszcze Polski (Acari: Ixodida). Cz. 2. Systematyka i rozmieszczenie. Monografie Parazytologiczne. Warszawa: Polskie Towarzystwo Parazytologiczne; 1993. 1–375.
Drelich A., Kruszyński P., Wąsik T.J.: Etiopatogeneza kleszczowego zapalenia mózgu (KZM). Ann Acad Med Siles 2012; 66(6): 4–56.
ChitimiaDobler L., Lemhöfer G., Król N. i in.: Repeated isolation of tickborne encephalitis virus from adult Dermacentor reticulatus ticks in an endemic area in Germany. Parasites Vectors 2019; 12: 90. doi: 10.1186/s1307101933466.
Hasle G. Transport of ixodid ticks and tickborne pathogens by migratory birds. Front Cell Infect Microbiol 2013; 3: 48. doi:10.3389/fcimb.2013.00048.
Bušová, A., Dorko E., Feketeová E. i in.: Serostatus and risk factors of tickborne encephalitis. Cent Eur J Public Health, 2018; 26 (Suppl.): S56–S60. doi: 10.2110/cejph.a5289.
Kilpatrick AM., Randolph S.E.: Drivers, dynamics, and control of emerging vectorborne zoonotic diseases. Lancet 2012; 380 (9857): 1946–1955. doi: 10.1016/S0140 6736(12)611519.
Stefanoff P., Rubikowska B., Bratkowski J. i in.: A predictive model has identified tickborne encephalitis highrisk areas in regions where no cases were reported previously, Poland, 1999–2012. Int J Environ Res Public Health 2018; 15(4): 677. doi: 10.3390/ijerph15040677.
Stefanoff P., ZielickaHardy A., Hlebowicz M. i in.: New ende- mic foci of tickborne encephalitis (TBE) identified in districts where testing for TBE was not available before 2009 in Po- land. Parasit Vectors 2013; 6: 180. doi: 10.1186/17563305 6-180.
Zajkowska, J., Moniuszko A., Czupryna P. i in.: Chorea and tickborne encephalitis, Poland. Emerg Infect Dis 2013; 19(9): 1544–1545. doi: 10.3201/eid1909.130804.
European Centre for Disease Prevention and Control. Tic-kborne encephalitis. In: ECDC. Annual epidemiological report for 2016. Stockholm: ECDC; 2018. https://www.ecdc. europa.eu/en/publicationsdata/tickborneencephalitisan-nualepidemiologicalreport2016. Review of Medical Practice, 2025; Vol. XXXI, No. 262
European Centre for Disease Prevention and Control. Tick-borne encephalitis. In: ECDC. Annual epidemiological report for 2018. Stockholm: ECDC; 2019. https://www.ecdc.europa.eu/en/publicationsdata/tickborneencephalitisan-nualepidemiologicalreport2018.
European Centre for Disease Prevention and Control. Tick-borne encephalitis. In: ECDC. Annual epidemiological report for 2019. Stockholm: ECDC; 2021. https://www.ecdc.europa.eu/en/publicationsdata/tickborneencephalitisan-nualepidemiologicalreport2019.
Czarkowski M.P., Cielebąk E., StaszewskaJakubik E. i in.: Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2014 roku. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Zakład Higieny, Zakład Epidemiologii, Główny Inspektorat Sani- tarny, Departament Zapobiegania oraz Zwalczania Zakażeń i Chorób Zakaźnych u Ludzi; 2015. 1–165.
Czarkowski M.P., Cielebąk E., StaszewskaJakubik E. i in.: Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2015 roku. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Za- kład Higieny, Zakład Epidemiologii, Główny Inspektorat Sanitarny, Departament Zapobiegania oraz Zwalczania Zakażeń i Chorób Zakaźnych u Ludzi; 2016. 1–166.
Czarkowski M.P., Cielebąk E., StaszewskaJakubik E. i in.: Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2016 roku. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Za- kład Higieny, Zakład Epidemiologii, Główny Inspektorat Sanitarny, Departament Zapobiegania oraz Zwalczania Zakażeń i Chorób Zakaźnych u Ludzi; 2017. 1–166.
Czarkowski M.P., Cielebąk E., StaszewskaJakubik E. i in.: Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2017 roku. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Zakład Higieny, Zakład Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru, Główny Inspektorat Sanitarny, Departament Przeciwepidemiczny i Ochrony Sanitarnej Granic; 2018. 1–168.
Czarkowski M.P., Cielebąk E., Kondej B. i in.: Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2018 roku. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Zakład Higieny, Zakład Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru, Główny Inspektorat Sanitarny, Departament Przeciwepidemiczny i Ochrony Sanitarnej Granic; 2019. 1–168.
Czarkowski M.P., Niewęgłowska A., SzmulikMisiurek K. i in.: Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2019 roku. War- szawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Zakład Higieny, Zakład Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru, Główny Inspektorat Sanitarny, Departament Przeciwepidemiczny i Ochrony Sanitarnej Granic; 2020. 1–168.
Bojkiewicz E., Toczykowski K., Sulik A.: Tickborne encephalitis – a review of current epidemiology, clinical symptoms, management, and prevention. Przegl Epidemiol 2020; 74(2): 316–325. doi: 10.32394/pe.74.24.
Blaškovič D., Pučekova G., Kubínyi L. i in.: An epidemiological study of tickborne encephalitis in the Tribeč region: 195363. Bull World Health Organ 1967; 36(Suppl. 1): 89–95. PMID: 5298547.
Honig V., Carolan H.E., Vavruskova Z. i in.: Broadrange survey of vectorborne pathogens and tick host identification of Ixodes ricinus from Southern Czech Republic. FEMS Microbiol Ecol 2017; 93: fix129.
Laursen K., Knudsen J.D.: Tickborne encephalitis: A retrospective study of clinical cases in Bornholm, Denmark. Scand J Infect Dis 2003; 35(5): 354–357. doi: 10.1080/003655 40310005305.
Süss, J.: Tickborne encephalitis in Europe and beyond – the epidemiological situation as of 2007. Euro Surveill 2008; 13(26): 18916. doi: 10.2807/ese.13.26.18916en.
Dobler G., Zöller G., Poponnikova T. i in.: Tickborne encephalitis virus in a highly endemic area in Kemerovo (western Siberia, Russia). Int J Med Microbiol 2008; 298: 94–101.
Krotkova E.N., Babaeva I.V., Bogutskiy M. i in.: Epidemiological and clinical features of tickborne encephalitis in northwestern region of Belarus. Przegl Epidemiol 2016; 70(3): 436–443.
Špitalská E., Boldisova E., Stefanidesova K. i in.: Pathogenic microorganisms in ticks removed from Slovakian residents over the years 2008–2018. Ticks Tick Borne Dis 2021; 12(2): 101626. doi: 10.1016/j.ttbdis.2020.101626.
Human Animal Infections Risk Surveillance Group. HAIRS risk assessment: tickborne encephalitis. Qualitative assess- ment of the risk that tickborne encephalitis presents to the UK population. London: Public Health England; 2019. https://www.gov.uk/government/publications/ hairsriskassessmenttickborneencephalitis.
Egyed L., Élő P., SréterLancz Z. i in.: Seasonal activity and tickborne pathogen infection rates of Ixodes ricinus ticks in Hungary. Ticks Tick Borne Dis 2012; 3(2): 90–94. doi: 10.1016/j.ttbdis.2012.01.002.
Kaiser R.: The clinical and epidemiological profile of tickborne encephalitis in Southern Germany 1994–98: A Prospective Study of 656 Patients. Brain 1999; 122(11): 2067–2078. doi: 10.1093/brain/122.11.2067.
Mickienė A., Laiškonis A., Günther G. i in.: Tickborne encephalitis in an area of high endemicity in Lithuania: disease severity and longterm prognosis. Clin Infect Dis 2002; 35(6): 650–658. doi: 10.1086/342059.
Bogovic P., LotricFurlan S., Strle F.: What tickborne encephalitis may look like: clinical signs and symptoms. Travel Med Infect Dis 2010; 8: 246–250. doi: 10.1016/j.tmaid.2010.05.011.
Kaiser R.: Tickborne encephalitis. Infect Dis Clin North Am 2008; 22(3): 561–575. doi: 10.1016/j.idc.2008.03.013.
Mansfield K.L., Johnson N., Phipps L.P. i in.: Tickborne encephalitis virus – a review of an emerging zoonosis. J Gen Virol 2009; 90(Pt 8): 1781–1794. doi: 10.1099/vir.0.0114370.
Herzig R., Patt C.M., Prokes T.: An uncommon severe clinical course of European tickborne encephalitis. Biomed Pap Med Fac Univ Palacky Olomouc Czech Repub 2002; 146(2): 63–67. doi: 10.5507/bp.2002.013.
Diaz J.H.: Ticks, including tick paralysis. In: Mandell G.L., Bennrtt J.E. Dolin R. (eds.): Principles and Practice of Infec- tious Diseases. Elsevier 2014: 3266–3279.
Pfeffer M., Dobler G.: Tickborne encephalitis virus in dogs – is this an issue? Parasit Vectors 2011; 4: 59. doi: 10.1186/17563305459.
Litzba N., Zelená H., Kreil T.R. i in.: Evaluation of different serological diagnostic methods for tickborne encephalitis virus: enzymelinked immunosorbent, immunofluorescence, and neutralization assay. Vector Borne Zoonotic Dis 2014; 14(2): 149–159. doi: 10.1089/vbz.2012.1287.
Albinsson B., Jääskeläinen A.E., Värv K. i in.: Multilaboratory evaluation of ReaScan TBE IgM Rapid Test 2016 to 2017. Euro Surveill 2020; 25(12). doi: 10. 2807/15607917.ES. 2020. 25.12.1900427.
Günther G., Haglund M., Lindquist L. i in.: Intrathecal IgM, IgA and IgG antibody response in tickborne encephalitis. Longterm followup related to clinical course and outcome. Clin Diagn Virol 1997; 8(1): 17–29. doi: 10.1016/S09280197 (97)002730.
Reusken C., Boonstra M., Rugebregt S. i in.: An evaluation of serological methods to diagnose tickborne encephalitis from serum and cerebrospinal fluid. J Clin Virol 2019; 120: 78–83. doi: 10.1016/j.jcv.2019.09.009.
Bogovic P., Strle F.: Tickborne encephalitis: A review of epidemiology, clinical characteristics, and management. World J Clin Cases 2015; 3(5): 430–441. doi: 10.12998/wjcc. v3.i5.430.
Dörrbecker B., Dobler G., Spiegel M. i in.: Tickborne encephalitis virus and the immune response of the mammalian host. Travel Med Infect Dis 2010; 8: 213–222. doi: 10.1016 /j.tmaid.2010.05.010.
Brouqui P., Bacellar F., Baranton G. i in.: Guidelines for the diagnosis of tickborne bacterial diseases in Europe. Clin Microbiol Infect 2004; 10(12): 1108–1132. doi: 10.1111/j. 14690691.2004.01019.x.
Hayasaka D., Aoki K., Morita K.: Development of simple and rapid assay to detect viral RNA of tickborne encephalitis vi- rus by reverse transcriptionloopmediated isothermal amplification. Virol J 2013; 10: 68. doi: 10.1186/1743422X1068.
Holzmann H.: Diagnosis of tickborne encephalitis. Vaccine 2003; 21: S36–S40. doi: 10.1016/S0264410X (02)008198.
Dumpis U., Crook D., Oksi J.: Tickborne encephalitis. Clin Infect Dis 1999; 28(4): 882–890. doi: 10.1086/515195.
Petri E., Gniel D., Zent O. Tickborne encephalitis (TBE) trends in epidemiology and current and future management. Travel Med Infect Dis 2010; 8(4): 233–245. doi: 10.1016/j.tmaid.2010.08.001.
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.
Prawa autorskie (c) 2025 Review of Medical Practice